Hechting in je liefdesrelatie

deel 3 van een drieluik over hechting en relaties

In deel 2 (LINK) ging het over hoe hechtingspatronen zichtbaar worden in het dagelijks leven. In hoe je reageert op kritiek, op afhankelijkheid, op de momenten waarop de verbinding met iemand die belangrijk voor je is onder druk staat. En over hoe die patronen dieper zitten dan gedrag alleen, in werkmodellen, in het zenuwstelsel, in de manier waarop je de wereld waarneemt.

In dit derde deel maken we de stap naar de liefdesrelatie. Naar wat er gebeurt als twee mensen met elk hun eigen hechtingsgeschiedenis een relatie aangaan. En waarom dat zo vaak vastloopt, ook als de liefde er is.

De liefdesrelatie is een ander speelveld

Hechtingspatronen spelen overal waar afhankelijkheid een rol speelt. Maar de liefdesrelatie activeert het hechtingssysteem op een manier die andere relaties niet doen.

In een vriendschap of op het werk heb je een zekere afstand. Je kiest hoeveel je deelt. Je kunt je terugtrekken zonder dat de relatie direct op het spel staat. In een liefdesrelatie is die afstand er in principe niet. Je deelt een leven, een bed, misschien kinderen. Je bent kwetsbaar op een manier die je nergens anders bent. En je hebt bewust gekozen voor die kwetsbaarheid.

Bowlby beschreef de liefdespartner dan ook als de primaire hechtingsfiguur van de volwassene. De persoon bij wie je bescherming en troost zoekt als het spannend wordt. De persoon van wie je wilt weten: ben jij er voor mij? Kan ik op je rekenen?

Sue Johnson, die in de jaren tachtig op basis van Bowlby's werk relatietherapie ontwikkelde, beschreef de liefdesrelatie als een emotionele band waarbij twee mensen elkaar als veilige haven en veilige basis gebruiken. Als die band veilig is, hebben beide partners iets stevigs om op terug te vallen. Als die band onder druk staat, gaat het hechtingssysteem aan. En dan komen de patronen uit de vorige delen met volle kracht terug.

Wat er gebeurt als twee hechtingsstijlen elkaar ontmoeten

Elke relatie is een ontmoeting van twee hechtingsgeschiedenissen. Twee sets innerlijke werkmodellen die op elkaar botsen, elkaar aanvullen of elkaar versterken.

De meest onderzochte combinatie is die van een angstig ambivalente en een vermijdende stijl. Johnson noemde dit het achtervolger-terugtrekker patroon. De één ervaart onzekerheid over de verbinding en beweegt naar voren: meer contact zoeken, meer vragen, meer emotie. De ander ervaart diezelfde onzekerheid en beweegt naar achteren: minder woorden, meer afstand, meer naar binnen.

Wat dit patroon zo hardnekkig maakt, is dat beide bewegingen elkaar versterken. Hoe meer de één naar voren beweegt, hoe meer de ander zich moet beschermen. Hoe meer de ander zich terugtrekt, hoe onveiliger de verbinding voelt voor de eerste. Het is een cirkel die zichzelf in stand houdt, ook als beide partners er uitwillen.

Andere combinaties hebben hun eigen dynamiek. Twee angstig ambivalente partners kunnen in een relatie terechtkomen die gekenmerkt wordt door intense emotionaliteit, snelle escalatie en moeite met kalmeren. Beiden activeren elkaars hechtingssysteem, beiden zoeken geruststelling, maar geen van beiden kan die geruststelling geven omdat ze zelf te veel in alarm zijn.

Twee vermijdende partners kunnen een relatie hebben die aan de buitenkant stabiel lijkt, maar waarin echte intimiteit zorgvuldig wordt vermeden. Er is weinig conflict, maar ook weinig diepgang. De verbinding blijft oppervlakkig, niet omdat de liefde er niet is, maar omdat nabijheid voor beiden ongemakkelijk is.

De negatieve interactiecyclus

Johnson beschreef hoe die patronen zich vastbijten in wat ze de negatieve interactiecyclus noemde.

De cyclus werkt als volgt. Er is een trigger, iets kleins. Een opmerking, een blik, een moment van afwezigheid. Die trigger activeert een hechtingsangst: de angst om de ander kwijt te raken, of de angst om overspoeld te worden. Die angst leidt tot een beschermende reactie: aanvallen, klagen, eisen, of terugtrekken, zwijgen, rationaliseren. Die reactie activeert op zijn beurt de hechtingsangst van de partner, die daarop reageert met zijn eigen beschermende gedrag. En zo verder.

Wat de cyclus zo moeilijk doorbreekbaar maakt, is dat wat zichtbaar is het gedrag — niet hetzelfde is als wat er werkelijk speelt: de angst en de behoefte. De aanklager klaagt omdat ze bang is de ander kwijt te raken. Maar de partner hoort de klacht, niet de angst. De terugtrekker trekt zich terug omdat hij overspoeld raakt. Maar de partner ziet de afstand, niet de overweldiging.

Een voorbeeld dat veel mensen herkennen: een vrouw vraagt haar partner waarom hij zo weinig met haar praat. De partner reageert met een schouderophaal en loopt weg. De vrouw voelt zich afgewezen en wordt emotioneler. De partner voelt de druk toenemen en trekt zich verder terug. De vrouw interpreteert dat als bewijs dat hij niet om haar geeft. De partner interpreteert haar emotie als bewijs dat hij het toch nooit goed kan doen.

Beiden hebben gelijk in wat ze waarnemen. Beiden vergissen zich in wat het betekent.

Waarom communicatietechnieken alleen niet werken

Als stellen bij een relatietherapeut komen, is de eerste vraag vaak: hoe kunnen we beter communiceren? Het is een begrijpelijke vraag. Maar bij stellen die diep in een negatieve cyclus zitten, lost betere communicatie het kernprobleem niet op. Het kernprobleem is namelijk niet dat ze elkaar niet begrijpen. Het is dat hun zenuwstelsels al in alarm zijn voor het gesprek begint.

Zoals beschreven in deel 2 (LINK), schakelt het zenuwstelsel bij hechtingsangst over naar een toestand van mobilisatie of afschakeling. In die toestand is de toegang tot genuanceerd denken beperkt. Communicatietechnieken vereisen precies die toegang. Ze werken alleen als je voldoende tot rust bent gekomen.

Onderzoeker John Gottman, die tientallen jaren lang stellen observeerde in zijn laboratorium aan de universiteit van Washington, liet dit empirisch zien. Hij mat de fysiologische activatie van partners tijdens conflicten en ontdekte dat stellen die vastliepen al snel een hartslag van boven de honderd hadden. In die toestand zijn mensen fysiologisch niet meer in staat om effectief te communiceren. Gottman noemde dit "flooding" en adviseerde stellen om gesprekken te onderbreken zodra het optreedt, en eerst het zenuwstelsel tot rust te brengen voor ze verder praten. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan als de hechtingsangst hoog is en elke onderbreking voelt als nog meer afwijzing.

Veiligheid als beginpunt

Johnson's benadering van relatietherapie richt zich niet primair op het verbeteren van communicatie, maar op de onderliggende hechtingsangst en hechtingsbehoefte die de cyclus aandrijven. Partners leren de cyclus zelf als het probleem te zien, niet elkaar. Ze leren de eigen beschermende reacties herkennen als reacties op angst. En ze leren, stap voor stap, de kwetsbare laag onder die reacties zichtbaar te maken. De angst onder de boosheid. De behoefte aan nabijheid onder de terugtrekking.

Wat daarin opvalt, is de volgorde. Veiligheid komt voor verandering. Zolang het hechtingssysteem in alarm is, is echte verandering niet mogelijk. Pas als er voldoende veiligheid is in de verbinding, ontstaat er ruimte om anders te reageren.

En dat heeft een dieper effect dan alleen het verbeteren van de relatie. Herhaalde ervaringen van veiligheid bij een belangrijke ander doen iets met het innerlijke werkmodel. Ze bouwen iets op wat in de hechtingsliteratuur "verworven veilige hechting" heet: een intern gevoel van veiligheid dat je niet van jongs af aan hebt meegekregen, maar dat je alsnog hebt ontwikkeld. Niet door inzicht alleen, maar door herhaling. Door steeds weer te merken dat de ander er is als het spannend wordt. Dat kwetsbaarheid niet bestraft wordt. Dat nabijheid kalmeert in plaats van bedreigt.

Dat is ook de reden waarom de liefdesrelatie zo'n bijzondere plek inneemt in het hechtingsdenken. Ze is het speelveld waar oude patronen het sterkst geactiveerd worden. Maar daarmee ook de plek waar ze het meest direct veranderd kunnen worden.

Reflectieoefening

• Denk aan een terugkerend conflict in je relatie. Niet de grootste ruzie, maar een patroon dat je herkent. Iets wat steeds weer opduikt.
• Kijk dan naar je eigen beweging in dat patroon. Wat doe jij als eerste? Ga je naar voren, zoek je contact, word je emotioneler? Of trek je je terug, word je stiller, ga je rationaliseren?
• En dan de diepere vraag: wat ben je bang dat er gebeurt als je dat niet doet? Wat probeer je te beschermen met die beweging?

Je hoeft die vraag niet te beantwoorden. Maar hem stellen, en even bij het antwoord blijven, is al een stap buiten de cyclus.