Het begin van denken over hechting.

(deel 1 van een drieluik over hechting en relaties)

Hechting is een woord dat je tegenwoordig overal tegenkomt. In gesprekken over relaties, in therapie, op sociale media. Soms als verklaring, soms bijna als identiteit: "ik ben echt een vermijder", "zij is angstig gehecht." Het roept herkenning op, maar het is ook wat vertroebelend. Want als een begrip te snel een label wordt, verlies je zicht op wat het eigenlijk beschrijft. Vandaar dit drieluik over hechting.

In dit eerste deel van een drieluik ga ik terug naar de basis. Naar de vraag die onderzoekers zich stelden lang voordat hechting een populair begrip was: Wat heeft een mens nodig om zich veilig te voelen in nabijheid van een ander?

Nabijheid is niet nodig (dachten we)

Om dat te begrijpen is het goed om te weten hoe er in de eerste helft van de twintigste eeuw over kinderen werd gedacht. Emotionele nabijheid werd gezien als niet nodig, zo niet als risico. Kinderen hadden voeding nodig, structuur, hygiëne. Te veel troost zou hen verwennen. Een afstandelijke opvoeding gold als gezond en als goede voorbereiding op het leven.

Die opvatting had ook praktische gevolgen. In ziekenhuizen mochten ouders hun opgenomen kinderen soms maar één keer per week bezoeken, om infecties te voorkomen. In weeshuizen lag de nadruk op orde, netheid en lichamelijke verzorging. Emotionele aandacht was geen onderdeel van de zorg, het werd zelfs actief ontmoedigd.

Tegelijkertijd zagen artsen en psychologen iets wat hen niet losliet. Kinderen in die tehuizen en ziekenhuizen kregen vaak uitstekende fysieke zorg, en toch groeiden ze niet gezond op. Ze ontwikkelden zich trager, werden apathisch of juist extreem onrustig. Sommigen werden ernstig ziek zonder duidelijke medische oorzaak. Anderen stierven, terwijl er aan hun lichamelijke verzorging niets mankeerde.

René Spitz en de kinderen die wegkwijnden

Eén van de eerste onderzoekers die dit patroon systematisch documenteerde was René Spitz, een Oostenrijks-Amerikaanse psychoanalyticus. In de jaren veertig vergeleek hij twee groepen kinderen. De eerste groep groeide op in een tehuis waar de verzorging medisch gezien uitstekend was, maar waar nauwelijks persoonlijk contact was. Elke verzorgster had de zorg voor meerdere tientallen kinderen. De tweede groep woonde in een gevangenis, bij moeders die wegens een misdrijf waren opgesloten, maar die wel dagelijks contact hadden met hun kind.

De uitkomsten waren schokkend. De kinderen in het tehuis vertoonden ernstige ontwikkelingsachterstanden, ondanks alle zorg. Ze bewogen minder, reageerden trager, maakten minder contact. Bij langdurige scheiding van hun moeder zag Spitz een patroon dat hij "anaclitische depressie" noemde: eerst hevig protest, dan terugtrekking, dan apathie. Bij scheiding van meer dan vijf maanden noemde hij het "hospitalism", een toestand van totale emotionele uitputting die in ernstige gevallen leidde tot de dood.

De kinderen bij hun moeders in de gevangenis, in een omgeving die op geen enkele manier ideaal was, deden het ontwikkelingsgewijs aanzienlijk beter.

Spitz legde zijn onderzoek ook op film vast. De documentaire Grief: A Peril in Infancy uit 1947 toont kinderen die wegkwijnen zodra ze van hun moeder worden gescheiden. Het is aangrijpend materiaal, en het had impact. Zijn werk droeg bij aan concrete veranderingen in de manier waarop ziekenhuizen en tehuizen met kinderen omgingen.

Harry Harlow deed in de jaren vijftig vergelijkbaar onderzoek, maar dan met apen. Hij gaf jonge apen de keuze tussen twee kunstmatige moeders: één van draad met voedsel, één van zacht pluche zonder voedsel. De jonge apen kozen keer op keer voor de zachte moeder, ook als die geen voeding bood. Ze zochten haar op bij angst en stress, en gebruikten haar als veilige basis om de omgeving te verkennen. Comfort en zachtheid bleken belangrijker dan voedsel.

Wat deze observaties gemeen hadden, was geen theorie maar een vraag: wat ontbreekt hier, ondanks alle zorg?

Bowlby: nabijheid als biologische behoefte

Bowlby kende het werk van Spitz. Hij gebruikte het als bouwstenen voor zijn eigen denken en onderzoek. Maar waar Spitz de verklaring zocht in de psychoanalytische traditie, brak Bowlby daar juist mee. Dezelfde observaties, kinderen die wegkwijnen bij gebrek aan contact, leidden bij hem tot een biologische theorie, geen psychoanalytische.

John Bowlby was een Britse psychiater die in de jaren veertig en vijftig werkte met kinderen die langdurig van hun ouders gescheiden waren, onder andere kinderen die tijdens de Tweede Wereldoorlog geëvacueerd waren. Bowlby zag protest, wanhoop en terugtrekking. Hij zag dat kinderen dit niet als aangeleerd gedrag toepasten, maar volautomatisch. Blijkbaar gebeurt er iets fundamenteels als kinderen geen verbinding ervaren met een belangrijke ouder.

Zijn conclusie was destijds radicaal: de behoefte aan nabijheid is een biologisch verankerd systeem, net zo primair als honger of pijn. Het activeert zich automatisch wanneer de omstandigheden daarom vragen, vooral bij stress, dreiging of verlies. Bowlby noemde dit het hechtingssysteem, een gedragssysteem dat erop gericht is nabijheid te zoeken bij een beschermende ander op het moment dat gevaar dreigt.

Bowlby haalde inspiratie uit een onverwachte hoek: de ethologie, de studie van diergedrag. Konrad Lorenz had laten zien dat jonge ganzen zich direct na de geboorte hechten aan wat ze als eerste zien bewegen, een verschijnsel dat "imprinting" heet. Bowlby zag parallellen met menselijk gedrag en begreep dat hechting geen psychologisch fenomeen is dat je kunt wegnemen door goede opvoedkundige principes, maar een biologisch systeem met zijn eigen logica.

Bowlby keek functioneel. Hij vroeg zich af wat er aan de hand was met de behoefte aan veiligheid van het kind. Hij accepteerde dat veiligheid voor een kind een eerste levensbehoefte is, en dat het ontbreken ervan gedrag triggert. Gedrag dat dient als bescherming. Dat uitgangspunt vormt nog steeds de kern van het hechtingsdenken.

Ainsworth: kijken in plaats van interpreteren

Mary Ainsworth, een Canadees-Amerikaanse ontwikkelingspsychologe, maakte hechting zichtbaar en meetbaar. Ze was geïnteresseerd in wat er feitelijk gebeurde tussen kind en verzorger, van moment tot moment.

Ainsworth deed in de jaren zestig veldonderzoek in Uganda, waarbij ze moeders en kinderen thuis observeerde over langere periodes. Ze zag grote verschillen in hoe moeders reageerden op de signalen van hun kind, en hoe die verschillen zichtbaar werden in het gedrag van het kind. Later ontwikkelde ze in een laboratoriumsetting het 'Strange Situation experiment': een gestructureerde observatie waarbij een kind van rond de één jaar kort gescheiden wordt van de verzorger, waarna een onbekende de kamer binnenkomt, en de verzorger daarna terugkeert.

Wat opviel, was de reactie op de hereniging. Sommige kinderen zochten nabijheid, lieten zich troosten en kwamen relatief snel tot rust. Ze gebruikten de verzorger als veilige basis om daarna weer te gaan spelen. Andere kinderen vermeden contact bij terugkeer, ook als ze zichtbaar van slag waren geweest. Weer andere kinderen bleven ontregeld, zochten nabijheid maar konden er geen troost uit halen.

Ainsworth beschreef drie patronen: veilige hechting, vermijdende hechting en ambivalente hechting. Later voegde onderzoeker Mary Main daar een vierde aan toe: gedesorganiseerde hechting, waarbij kinderen geen consistente strategie lijken te hebben.

Die patronen waren aanpassingen aan relationele ervaringen. Logische aanpassingen, gegeven die ervaringen. Hechting is daarmee een relationeel systeem, geen persoonlijkheidskenmerk.

Een systeem voor het leven

Het hechtingssysteem wordt actief in situaties waarin afhankelijkheid en emotionele nabijheid een rol spelen. Intieme relaties doen precies dat. Ze maken ons afhankelijk. Ze roepen dezelfde vragen op, vaak zonder dat we het doorhebben: ben jij er voor mij als het spannend wordt? Wat gebeurt er als ik je nodig heb? En vanuit verschillende kind-ervaringen ontstaan verschillende strategieën om met lastige situaties in een intieme relatie om te gaan.

Bowlby en Ainsworth beschreven het hechtingssysteem als iets dat hoort bij het mens-zijn. Je hele leven heb je behoefte aan verbinding en veiligheid in het contact met belangrijke anderen. Dat maakt hechting relevant ver voorbij de kindertijd.

Vooruitblik

In deel 2 kijk ik naar hoe hechtingspatronen zichtbaar worden in het dagelijks leven, vooral onder druk, en hoe ze in relaties op elkaar inwerken op manieren die je vaak pas achteraf ziet.